MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002
Dünyada ve Türkiye’de Baklagil Üretim ve Dış Ticaretindeki Gelişmeler

Mevlüt GÜL ve Hilal IŞIK
Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü, Adana
Özet
Bu çalışmada, 1961-2000 döneminde dünya ve Türkiye baklagil üretimi ve dış
ticaretindeki gelişmeler karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Dünyada üretilen toplam
baklagiller içerisinde fasulye, bezelye ve nohut önemli bir paya sahiptir. Türkiye’de ise
nohut ve mercimek baklagil üretiminin tamamına yakın bir kısmını oluşturmaktadır. Ele
alınan dönem boyunca dünya mercimek üretim miktarı ekim alanlarındaki gelişmelere bağlı
olarak, nohut üretimi ise, ekim alanlarının sabit kalmasına rağmen verimdeki gelişmelere
bağlı olarak artış göstermiştir. Türkiye’de ise mercimek ve nohut üretiminde görülen
artışlar, ekim alanlarındaki artıştan kaynaklanmaktadır. Önemli bir baklagil ihracatçısı olan
ülkemiz son yıllarda baklagil ekim alanlarındaki azalmaya bağlı olarak bu özelliğini
kaybederek ithalatçı ülke konumuna gelmiştir.
Anahtar Kelimeler: Baklagiller, nohut, mercimek, üretim, ihracat, ithalat
Giriş
Bakliyat grubunu oluşturan ürünler ilk çağlardan beri insanlar tarafından kültürü
yapılarak üretilen besin gruplarından birisi olup insan beslenmesinde büyük önem
taşımaktadırlar (Kılıç 1997). Ayrıca bu bitkilerin havanın serbest azotunu fikse edebilme
özellikleri, çevrecilik ve sürdürülebilir tarımın popülaritesinin arttığı günümüzde önemini
daha da artırmaktadır (Anonim 2002a).
Mercimek tarımının, Orta-Doğuda 8.000 yıl öncesi yapıldığı bilinmektedir (Pellet
1988). Bu açıdan mercimek tane baklagillerin bilinen en eski çeşididir. Nohut tarımının ise,
Orta-Doğuda 7.000 yıl öncesi yapıldığı bilinmektedir (Anonim 1999). Nohut ve
mercimeğin üretim ve tüketiminin merkezi Akdeniz bölgesi ve Hindistan yarımadasıdır.
Anadolu’da nohutun besin olarak kullanımına ilk defa M.Ö. 5000’de başlandığı
bildirilmektedir (Pellet 1988).
Dünyada mercimek üretimi, toplam baklagil üretiminin %4.9’unu, nohut üretimi
ise %15.8’ini oluşturmaktadır. Dünyada mercimek üretimi 50, nohut üretimi ise 42 ülkede
yapılmaktadır. Türkiye, dünya nohut ve mercimek üretiminde 3. sırada yer almaktadır.
Ülkemizde bakliyat üretimi, il bazında uygulanan kırsal kalkınma projeleri ve
Nadas Alanlarının Daraltılması Araştırma ve Yayım projeleri sayesinde önemli ölçüde artış
göstermiştir. Toplam bakliyat üretimindeki görülen bu artış özellikle nohut ve mercimek
üretiminlerindeki artıştan kaynaklanmıştır.
Bu çalışmada, dünya ve Türkiye mercimek ve nohut üretimindeki ve dış
ticaretindeki gelişmeler, 40 yıllık dönemde karşılaştırmalı olarak incelenmiştir.
Materyal ve Yöntem
Çalışma materyalini ikincil veriler oluşturmuştur. Çalışmada FAO ve DİE
istatistiki verileri kullanılmıştır. Ayrıca konu ile ilgili çeşitli araştırma bulgularından da
yararlanılmıştır.

M. GÜL ve H. IŞIK
Çalışmada 1961-2000 döneminde Türkiye açısından nohut ve mercimeğin baklagil
üretimi içerisinde önemli bir yeri olması bakımından, dünya ve Türkiye’de nohut ve
mercimek ekim alanları, üretim miktarı, verimde ve dış ticaretindeki gelişmeler ele
alınmıştır. Bu amaçla elde edilen bulgular karşılaştırmalı olarak yorumlanmıştır. Çizelgede
verilen değerler 5’er yıllık ortalamalardır. Dönem sonu (1996-2000), dönem başına (1961-
1965) göre sabit indeks oluşturularak karşılaştırılmıştır. Dünya ve Türkiye baklagil,
mercimek ve nohut üretimi ile yıllar arasındaki ilişkiyi incelemek amacıyla basit regresyon
analizi yapılmıştır. Çalışmada ele alınan değişkenlerden X yılı ve Y’de üretimi ifade
etmektedir. Bu ilişkiyi gösteren denklem;
bX
a
Y
+
=
formundadır. Burada, X bağımsız
değişken, Y bağımlı değişken ve a sabit sayıyı göstermektedir.
Çalışmada, dünya nohut üretiminde önemli olan 8 ülke, mercimek üretiminde ise
13 ülke incelenmiştir.
Bulgular ve Tartışma
Dünya Baklagil Üretimi
Çalışma kapsamında, dünya ve Türkiye toplam baklagil üretimindeki gelişmelere
değinilmiştir. 1996-2000 dönemi itbariyle dünya toplam baklagil üretiminin büyük bir
kısmını (%67.5) fasulye, bezelye ve nohut oluşturmaktadır. İncelenen yıllarda fasulye,
mercimek, börülce ve acı bakla üretiminde önemli artışlar görülmektedir. Dünya baklagil
üretiminin %31.6’sını fasulye üretimi oluşturuken bezelye üretimi %20.6 ile ikinci sırada
yer almaktadır. Nohut üretiminin payı %15.3 iken mercimeğin payı %5.2’dir (Çizelge 1).
1999 yılı itibariyle dünya fasulye üretiminde önemli ülkeler sırasıyla, Hindistan, Brezilya,
Çin, ABD ve Mynmar, Meksika ve Endonezya’dır (dünya üretiminin %68.9’u). Bezelye
üretiminde önemli ülkeler ise Fransa, Kanada, Çin, Almanya, Hindistan, Rusya, Ukrayna,
Avustralya, İngiltere ve ABD’dir (%85.1’i).
Çizelge 1. Dünya baklagil üretimindeki gelişmeler
Table 1. Developments in the world pulses production
1996-2000
Baklagiller/Pulses
Üretim(ton)/
Production
Pay (%)/Share
İndeks/Index
Fasulye, kuru/Bean, dry
17.466.555
31.6
149
Bezelye, kuru/Peas, dry
11.356.646
20.6
106
Nohut/Chikpea
8.459.232
15.3
120
Bakla/Broad Beans Dry
3.381.410
6.1
61
Diğer baklagiller/Other Pulses
3.196.749
5.8
100
Börülce/Cow Peas Dry
3.005.063
5.4
324
Mercimek/Lentils
2.870.409
5.2
305
Yem bezelyesi/Pigeon Peas
2.705.082
4.9
148
Acı bakla/Lupins
1.681.700
3.0
245
Burçak/Vetches
1.086.105
2.0
55
Bambara fasulyesi/Bambara Beans
41.941
0.1
280
Toplam/Total
55.250.893
100.0
124
Kaynak (Source): FAO web sayfası/ FAO web page İndeks/ındex: (1961-1965=100)
MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002


BAKLAGİL ÜRETİM VE DIŞ TİCARETİ
Ülkemizde Çorum ve Çankırı illerinin kalkınmasını amaçlayan, 1970’li yıllarda
başlatılan Çorum-Çankırı kırsal kalkınma projesi ile önder çiftçilere baklagil tohumluğu
dağıtılarak bu illerde nadas-tahıl sistemi yerine baklagil-tahıl sistemi uygulanmaya
başlanmış ve baklagil üretiminde artışlar görülmüştür. Bu projenin sonuçları daha kapsamlı
bir projenin (Nadas Alanlarının Değerlendirilmesi Projesi, NAD) başlamasına yol açmış ve
bu proje ile Türkiye’deki nadas alanları %3 oranında azalmıştır. 1982-1986 yıllarında NAD
çerçevesinde yoğun yayım faaliyetleri ve destekleme politikaları uygulanmış olup, baklagil
ekim alanlarında kayda değer artışlar sağlanmıştır. Son yıllarda çeşit geliştirmede önemli
gelişmeler olmuştur. Hastalığa dayanıklı ve toleranslı, makineli hasada uygun, kaliteli
çeşitler geliştirilmiştir. Fakat bu çeşitlerin tohumluklarının tam olarak çiftçiye ulaştığı
söylenemez (DPT 2001).
Şekil 1’de Türkiye ve Dünya baklagil üretimindeki gelişmeler verilmiştir. Şekilden
de görüleceği üzere Türkiye baklagil üretimi yukarıda da belirttiğimiz gibi bir takım
projelerin uygulamaya konmasıyla 1970’li yıllardan itibaren artış göstermiştir. Dolayısıyla
Çorum-Çankırı kırsal kalkınma projesi ve Nadas Alanlarının Değerlendirilmesi Projesi
(NAD) ile Türkiye’de baklagil ekim alanlarında kayda değer artışlar sağlanmıştır. Bu artış
özellikle 1986-1988 yıllarında oldukça önemli seviyelerdedir.
y(Dünya/World)) = 440028.8x + 38671804.2
R
2
= 0.7
y(Türkiye/Turkey) = 42692x + 296489
R
2
= 0.7234
0
10000000
20000000
30000000
40000000
50000000
60000000
70000000
1961
1964
1967
1970
1973
1976
1979
1982
1985
1988
1991
1994
1997
2000
yıllar (years)Dünya (World)ton(tone)0
500000
1000000
1500000
2000000
2500000
Türkiye (Turkey)ton(tone)
Dünya /World
Türkiye /Turkey
Linear (Dünya /World)
Linear (Türkiye /Turkey)
Şekil 1. Dünya ve Türkiye baklagil üretimindeki gelişmeler
Figure 1. Developments in world and turkey’s pulses production
Dünya Nohut ve Mercimek Üretiminde Gelişmeler
Nohut Üretiminde Gelişmeler
Dünya nohut üretimindeki gelişmeler değerlendirildiğinde 1961-1965 dönemi
ortalamasına göre yaklaşık 7.1 milyon ton olan dünya nohut üretimi %22 artış göstererek
yaklaşık 8.6 milyon tona yükselmiştir (Şekil 3). 1996-2000 dönemi değerleriyle dünya
nohut üretiminde önemli ülkeler ise Hindistan (%68.4), Pakistan, Türkiye ve İran’dır.
Dünya nohut üretiminde görülen artış, verimdeki %29 artıştan kaynaklanmıştır. Çünkü ele
alınan dönemde dünya nohut ekili alanları %5 azalmıştır (Çizelge 2).
1961-1965 dönemi 100 kabul edildiğinde özellikle Türkiye’de (7.3 kat) (Şekil 2)
ve İran’da (4 kat) nohut üretiminde önemli artışların olduğu göze çarpmaktadır. Ele alınan
MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002


M. GÜL ve H. IŞIK
dönemde özellikle Avustralya ve Kanada nohut üretiminde (Avustralya’da 1980’li yıllardan
sonra; Kanada’da 1990’lı yılların ikinci yarısından sonra) önemli artışlar gerçekleşmiştir.
Çizelge 2. Dünya nohut üretimindeki gelişmeler (1996-2000 yılı)
Table 2. Developments in the world chickpea production (1996-2000 years average)
Ekim alanı/Planting
Üretim/Production
Verim/Yield
Ülkeler/Countries
hektar
Pay/
Share
İndeks
Ton
Pay/
Share
İndeks hg
1
/ha İndeks
Hindistan/India
7.480.800
66.5
81 5.914.400 68.5
107 7.899
132
Pakistan/Pakistan
1.074.020
9.5
92
660.700
7.7
103 6.145
112
Türkiye/Turkey
678.200
6.0
790
650.400
7.5
733 9.589
93
İran/Iran
622.325
5.5
525
247.355
2.9
401 3.988
77
Meksika/Mexico
161.402
1.4
115
208.445
2.4
168 9.089
79
Avustralya/Australia
228.800
2.0 1.912
206.512
2.4 1.350 13.479
151
Etiyopya/Ehiyopya
156.364
1.4
112
134.291
1.6
157 8.699
146
Kanada/Canada
77.950
0.7
-
109.950
1.3
- 13.917
-
Diğer/Other
770.248
6.8
71
499.741
5.8
83
-
-
Dünya/World
11.250.108 100.0
95 8.631.795 100.0 122 7.675
129
Kaynak/Source: FAO web sayfası / FAO web page
İndeks/Index: (1961-1965=100); Avustralya (Australia) için (1981-1985 =100); Etiyopya
(Ehiyopya) için (1991-1995 =100)
Dünya nohut ekili alanlarındaki gelişmeler incelendiğinde ise ekili alanlarında
önemli artışlar kaydedilmemiş; aksine 1980’li yıllarda %12 azalmış, 1990’lı yıllardan
itibaren ise tekrar artmıştır. Nohut ekim alanlarında görülen azalma büyük oranda Hindistan
ve Pakistan’daki ekim alanlarındaki gelişmelerden kaynaklanmıştır. Dünya nohut
verimindeki gelişmeler değerlendirildiğinde ise %29’luk bir artışın olduğu gözlenmektedir.
Buna karşın aynı dönemde Türkiye nohut veriminde görülen yaklaşık %7’lik azalış dikkat
çekicidir.
Dünya nohut üretiminin toplam baklagiller üretimi içerisindeki payı
incelendiğinde, dönem başında yaklaşık %18.9 iken dalgalı bir seyir izleyerek dönem
sonunda %15.8 seviyesinde gerçekleşmiştir. Türkiye’de ise bu oran dönem başında
yaklaşık %15.2 iken, dönem sonunda %41.2’e yükselmiştir. Türkiye’de nohutun baklagil
üretimi içerisindeki payı 1973’e kadar sürekli artmış, bu yıldan 1983 yılında kadar dalgalı
bir seyir izlemiş, 1984’ten 1991 yılına kadar sürekli artmış, bu yıldan sonra ise %40
seviyesinde gerçekleşmiştir (Şekil 4). Ele alınan dönemde Türkiye ve Dünya nohut üretimi
için
doğrusal fonksiyon oluşturulmuştur. Buna
göre Türkiye için
Y=-
41362087.95+21075.11x (R
2
=0.7977); dünya için ise Y=-81130656.61+44495.23x
(R
2
=0.2485) denklemi hesaplanmıştır.
1
Hg = hektogram (1 hg=0.1 kg)
MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002


BAKLAGİL ÜRETİM VE DIŞ TİCARETİ
30.000
130.000
230.000
330.000
430.000
530.000
630.000
730.000
830.000
930.000
1.030.000
1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000
Yıllar (Years)
Üretim (MT)
(Production)
Nohut (Chickpea)
Mercimek (Lentil)
Şekil 2. Türkiye nohut ve mercimek üretimindeki gelişmeler
Figure 2. Developments in Turkey’s chickpea and lentil production
Türkiye’de tarla ürünleri içerisinde baklagiller tahıllardan sonra en önemli yeri
tutmaktadır. 1998 yılı verileriyle Türkiye tarla ürünleri ekili alanının, %8.8’ini baklagiller
oluşturmaktadır. Bakliyat olarak tabir edilen altı yemeklik tane baklagil ekim alanı
içerisinde ilk sırayı nohut (%40.1) alırken, mercimek %33.1 pay ile 2. sıradadır. Baklagil
üretiminin ise %39’unu nohut oluştururken, üretiminin %52’sini on il karşılamaktadır
(Konya, Diyarbakır, Yozgat, Kütahya, Kahramanmaraş, Isparta, Muş, Çorum, Antalya, İçel
ve Adıyaman). “Yetiştirilen yemeklik tane baklagil cinslerine ait tescilli ya da üretim izinli
13 mercimek, 18 nohut ve 14 fasulye çeşidi bulunmaktadır. Ancak ülkemizin çok farklı
ekolojik koşullarına uyum sağlamış, istenen tüm özellikleri taşıyan yeterli standart çeşit
bulunmaması, eldeki çeşitlerin de tohumluklarının üretilip dağıtımı arasındaki süreçte dar
boğazların söz konusu olması, dağıtılan tohumlukların gereksinimin çok altında
bırakmaktadır” (Şehirali ve ark. 2000).
Mercimek Üretiminde Gelişmeler
Dünya mercimek üretimi incelendiğinde önemli artışların olduğu anlaşılmaktadır
(Şekil 3 ve Çizelge 3). 1961-1965 dönemi ortalamasına göre 0.94 milyon ton olan dünya
mercimek üretimi 3 kat artış göstererek dönem sonunda yaklaşık 2.9 milyon tona
yükselmiştir. Bu artışın ağırlıklı olarak dünya mercimek ekim alanlarındaki 2 katlık artıştan
kaynaklandığı söylenebilir. 1996-2000 dönemi değerleriyle dünya mercimek üretimi
içerisinde ilk sırayı %29.2 ile Hindistan alırken, bunu sırasıyla Kanada, Türkiye ve
Bangladeş izlemektedir.
MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002



M. GÜL ve H. IŞIK
50.000
1.050.000
2.050.000
3.050.000
4.050.000
5.050.000
6.050.000
7.050.000
8.050.000
9.050.000
1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000
Yıllar(Years)
Üretim (M
T)
(Production)
Nohut (Chickpea)
Mercimek (Lentil)
Şekil 3. Dünya nohut ve mercimek üretimindeki gelişmeler
Figure 3. Developments in the world chickpea and lentil production
1961-1965 dönemi 100 kabul edildiğinde özellikle Türkiye, ABD, Nepal,
Bangladeş ve İran mercimek üretimlerinde önemli artışların olduğu göze çarpmaktadır
(Şekil 2). Nitekim ele alınan dönem boyunca Türkiye mercimek üretimi yaklaşık 5.3 kat,
ABD mercimek üretimi 4 kat artış göstermiştir. Kuşkusuz, bu ülkelerdeki mercimek üretim
miktarı artışında ekim alanlarındaki yüksek artışlar etkili olmuştur. 1980’li yıllardan
itibaren Kanada, Çin ve Avusturalya mercimek üretimlerinde görülen önemli artışlarda da
bu eğilim söz konusudur (Çizelge 3).
Türkiye, izlediği olumlu politikalar ile 1980’li yıllarda dünya mercimek
üretiminde 1. sıraya yükselmiş, ancak 1990’lı yıllardan itibaren üretimindeki önemli
gerilemeler ve Kanada’nın üretiminde görülen hızlı artışlar ile dünya üretiminde 3. sıraya
gerilemiştir.
Dünya mercimek ekili alanlarındaki gelişmeler değerlendirildiğinde 40 yıllık
dönem boyunca ekim alanlarında önemli artışlar kaydedildiği söylenebilir. Dönem başına
göre dünya mercimek ekim alanları 2 kat artış göstermiştir. Dünya mercimek verimindeki
gelişmeler değerlendirildiğinde ise dünya ortalama mercimek veriminde önemli bir artış
olduğu gözlenmektedir. Buna göre dönem başında 5.620 hg/ha olan ortalama dünya
mercimek verimi %55 artarak dönem sonunda 8.730 hg/ha olarak gerçekleşmiştir. Buna
karşın aynı dönemde Türkiye mercimek verimi ancak %9 oranında artmıştır.
Türkiye’de mercimek üretiminde GAP bölgesi önemli bir konuma sahihptir.
Kırmızı mercimek üretiminin %90’ı bu bölgeden sağlanmaktadır. Orta Anadolu bölgesinde
(Yozgat, Konya, Isparta) ise yeşil mercimek üretimi yoğunluk kazanmıştır.
MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002


BAKLAGİL ÜRETİM VE DIŞ TİCARETİ
Çizelge 3. Dünya mercimek üretimindeki gelişmeler (1996-2000 yılı)
Table 3. Developments in the world lentil production (1996-2000 years average)
Ekim alanı/Planting
Üretim/Production
Verim/Yiel
Ülkeler/
Country
hektar
Pay/
Share
İndeks
Ton
Pay/
Share
İndeks
hg/ha İndeks
Hindistan/
India
1.126.000 34.1
142
843.280
29.2
243 7.308
167
Türkiye/
Turkey
501.800 15.2
488
496.000
17.2
530 9.965
109
Kanada/
Canada
437.700 13.2 299.112
579.760
20.1
528.657 13.094
179
İran/Iran
215.045 6.5
500
97.581
3.4
329 4.698
68
Bangladeş/
Bangladesh
207.224 6.3
311
166.756
5.8
360 8.048
116
Nepal/
Nepal
165.467 5.0
232
124.590
4.3
380 7.337
160
Suriye/
Syria
140.298 4.2
177
102.489
3.6
161 8.692
110
Çin/China
93.400 2.8
340
118.200
4.1
430 12.659
127
ABD/USA
69.526 2.1
307
100.494
3.5
402 14.114
132
Avustralya/
Australia
65.600 2.0
2.187
66.600
2.3
2.498 11.646
135
Pakistan/
Pakistan
62.506 1.9
76
35.847
1.2
101 5.508
128
Etiyopya/
Ehiyopya
58.678 1.8
114
33.057
1.1
114 5.808
109
İspanya/
Spain
29.107 0.9
63
18.160
0.6
63 4.700
76
Diğer/Other
134.452 4.1
37
103.945
3.6
44
-
-
Dünya/
World
3.306.803 100.0
198 2.886.758 100.0
307 8.730
155
Kaynak /Source: FAO web sayfası / FAO web page
İndeks/Index: (1961-1965=100); Kanada (Canada) için (1971-1975 =100); Avustralya
(Australia) için (1986-1990=100); Çin (China) için (1981-1985 =100); Etiyopya
(Ehiyopya) için (1991-1995 =100)
Özellikle 1980’li yılların ikinci yarısında mercimek üretiminde sağlanan hızlı artış,
Türkiye’yi dünya ülkeleri arasında mercimek dış satımında ilk sıralara taşımıştır. Bu
olumlu gelişmelerin aksine, 1990 yılından başlayarak, makinalı tarıma olanak sağlayan,
hastalık ve zararlılara dayanıklı, standart çeşitlerin geliştirilememesi yanında yanlış tarım
politikaları (özellikle fiyat politikası) sonucunda yemeklik tane baklagil ekiliş alanlarında
azalmalar başlamıştır. Buna, GAP alanlarında sulamanın başlamasıyla daha üstün getiri
sağlayan bitki cinslerinin öncelik alması eklenince, ekiliş alanlarındaki azalma hızlanmış ve
mercimek ekiliş alanlarıyla birlikte üretimi de gerilemiştir (Şehirali ve ark. 2000).
Dünya mercimek üretimi toplam baklagiller üretimi içerisindeki payı
incelendiğinde dönem başına göre artış göstererek, dönem sonunda %5.7 seviyesine
yükselmiştir. Türkiye’de ise bu oran, dönem başında yaklaşık %14.2, iken dönem sonunda
MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002


M. GÜL ve H. IŞIK
%26 seviyesinde gerçekleşmiştir. Türkiye’de bu oran 1983 yılında %47.5 seviyesine kada
çıkmış, bu yıldan sonra düşme eğilimine girmiştir (Şekil 4).
İncelenen dönemde Türkiye mercimek üretimi için oluşturulan doğrusal fonksiyon
Y=-37051248.97+18898.69x (R
2
=0.59); dünya mercimek üretimi için ise Y=-
123360348.91+63185.31x (R
2
=0.91) olarak bulunmuştur.
0,0
10,0
20,0
30,0
40,0
50,0
60,0
1960 1964 1968 1972 1976 1980 1984 1988 1992 1996 2000
Yıllar(Years)
Baklagil üretimi içindeki paylar
ı
(%
)
Shares in pulses production(%)
Dünya(World) Nohut(Chickpea)
Dünya(World) Mercimek(Lentil)
Türkiye(Turkey) Nohut(Chickpea)
Türkiye(Turkey) Mercimek(Lentil)
Şekil 4. Toplam baklagil üretimi içerisinde nohut ve mercimek üretiminin
paylarındaki gelişmeler.
Figure 4. Share development of chickpea and lentil production in the total pulses
production.
Nohut ve Mercimek Tüketimi
Dünyada üretilen nohutun %80’i Desi tipi, %20’si ise Kabuli tipidir. Nohut
üretiminin tamamına yakını insan beslenmesinde kullanılmaktadır. Nohut; protein, lif,
karışık karbonhidratlar, vitaminler ve minerallerce zengin olan bir baklagildir. Dünyada
üretilen nohutun %90’ından fazlası üretildiği ülkelerde tüketilmektedir (Anonim 1999).
Bazı önemli nohut üreticisi ülkelerde nohut kullanım durumunu incelediğimizde;
Hindistan’da nohutun tamamı ülke içinde tüketilmekte, Avustralya’da ise büyük bir kısmı
ihracata konu olmaktadır. Türkiye’de ise toplam nohut arzının yarısı tüketilirken, %20.5’i
ihracata konu olmaktadır (Anonim 2000).
Mercimek ise çoğunlukla çorba, yahni, salata ve vejeteryan yemeklerinde
kullanılmaktadır. Yüksek lif, zengin karbonhidrat karışımı ve B vitamini, yüksek protein,
çeşitli mineraller ve ayrıca düşük sodyum ve yağ içermektedir. Dünyada üretilen
mercimeğin yaklaşık %75’i üretildiği ülkelerde tüketilmektedir (Anonim 1999). Bazı
önemli mercimek üreticisi ülkelerde; örneğin Hindistan üretiminin tamamı ülke içinde
tüketilirken, ayrıca %7.4 ithalat yapmaktadır. Kanada ve ABD’de mercimeğin sadece %15-
16’sı ülke içinde tüketilmekte, büyük çoğunluğu ihracatı yapılmaktadır. Ülkemizde, kırmızı
mercimeğin %43.3, yeşil mercimeğin ise %59.1’i ülke içinde tüketilirken sırasıyla %31 ve
%11’i ihracata konu olmaktadır. Son yıllarda özellikle yeşil mercimek ithalatımız önemli
ölçüde artmıştır (Anonim 2000).
MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002


BAKLAGİL ÜRETİM VE DIŞ TİCARETİ
Türkiye’de önemli baklagillerden fasulye, mercimek ve nohutun kişi başına
tüketim rakamları incelendiğinde en fazla artışın mercimekte gerçekleştiği görülmektedir.
1975-1980 dönemi baz alındığında Türkiye kişi başına mercimek tüketimi, dönem başına
göre yaklaşık 3.3 kat artış göstererek 1998 yılı itibariyle 8 kg’a, nohut tüketimi de dönem
başına göre 2,3 kat artış göstererek dönem sonunda 8,4 kg’a yükselmiştir. Türkiye’de kişi
başına fasulye tüketimi ise %20 azalmıştır.
Dünya ve Türkiye Mercimek ve Nohut Ticaretindeki Gelişmeler
Yıllar itibariyle değişmekle beraber son yıllarda 45 milyon ton civarında
gerçekleşen dünya bakliyat üretiminin yaklaşık %85-90’ının üretici ülkelerde tüketilmekte,
%10-15’i de ihracata konu olmaktadır. Türkiye, dünyada bakliyat ihracatında önemli bir
konuma sahiptir. En önemli ürünleri nohut ve kırmızı mercimektir. 1999 yılı itibariyle
Türkiye’nin bakliyat ihracatı gerçekleştirdiği ülke sayısı 90’ın üzerindedir.
Çeşitli ülkelerin baklagil ihracatlarının toplam tarımsal ihracat içerisindeki payı
incelendiğinde, dünyada baklagillerin tarımsal ihracatın %0.6’sını oluşturduğu
görülmektedir. Türkiye’de bu oran %4.5’tur. Nepal, Suriye, Türkiye ve Kanada bu oranın
yüksek olduğu ülkelerdir. Türkiye’de bu oranda incelenen dönemler itibariyle artış
görülmekle beraber 1980’li yıllara göre düşüş söz konusudur.
Nohut Dış Ticareti
Nohutta ihracatçı ülke sayısı oldukça sınırlı sayıdadır. Bu ülkeler içerisinde her yıl
sürekli ve yüksek miktarlarda ihracat gerçekleştiren en önemli ülkeler Türkiye, Avustralya
ve Meksika’dır.
Dönem başında 16.8 milyon dolar olan dünya nohut ihracatı 17 kat artarak dönem
sonunda 286.8 milyon dolara yükselmiştir. Türkiye, dünya nohut ihracatında miktar olarak
2. sırada olmasına karşın değer olarak 1. sırada yer almaktadır. Türkiye’nin dünya nohut
ihracatındaki payı 1970’li yıllarda hızlı bir artış kazanmış(yaklaşık %25’ini karşılarken),
1980’li yıllarda da bu artışını sürdürmüş (yaklaşık %70’ini tek başına karşılamakta) iken
günümüzde bu oranın %30’lara düşmesi oldukça dikkat çekicidir.
Çizelge.4. Ülkeler itibariyle dünya nohut ihracatı (1996-1999 yılı)
Table 4. The World chickpea export by countries (1996-1999 year)
Miktar/ Quantity
Değer/Value
Ülkeler/Countries
Ton
Pay/Share İndeks
1000 $
Pay/Share
İndeks
Avustralya/Australia 221.911
33.3
541
65.262
22.7
468
Türkiye/Turkey
178.864
27.4
1.517
88.677
30.8
6.456
Meksika/Mexico
125.041
21.0
2.349
82.246
28.7
8.819
İran/Iran
51.376
7.5
873
10.614
3.7
1.456
ABD/USA
11.804
2.1
808
7.945
2.8
909
Suriye/Syria
9.724
1.8
170
7.418
2.6
1.247
Kanada/Canada
8.575
1.6
9.382
3.610
1.3
13.080
Fas/Moracco
7.685
1.3
21
5.073
1.8
95
İspanya/Spain
5.438
0.9
1.159
3.914
1.4
4.478
Diğer/Others
19.803
2.4
29
12.039
4.2
156
Dünya/World
640.221
100.0
479
286.794
100.0
1.708
Kaynak/Source: FAO web sayfası / FAO web page
İndeks /Index: (1961-1965=100); Avustralya (Australia), ABD (USA), Kanada (Canada)
için (1986-1990)
MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002


M. GÜL ve H. IŞIK
Dünyada önemli nohut üreticisi ülkelerin, ihraç miktarlarının üretimlerine oranları
da ayrıca incelenmiştir. İncelen dönemler itibariyle dünya ortalamasında dönem başında
%1.9 olan bu oran dönem sonunda artarak %7.5 olmuştur. Türkiye’de %26.5 gibi oldukça
yüksek düzeylerde olan bu oran, 1980’li yıllara kadar artmış, 1990’lı yıllardan sonra düşme
eğilimine girmiştir. Avustralya ve Meksika bu oranın en yüksek olduğu ülkelerin başında
gelmektedir.
Araştırmada kullanılan diğer bir gösterge nohut ihracat miktarının toplam baklagil
ihracatı içindeki oranıdır. 1996-1999 yılları ortalamasına göre bu oran dünya ortalaması
için %8.7 iken, Türkiye için %45.1’dir. Bu oranın en yüksek olduğu ülkelerin başında ise
Meksika (%93.2) ve İran (%88.7) gelmektedir.
Dünyada önemli nohut ithalatçısı ülkeler ise Hindistan, İspanya, Cezayir,
Bangladeş, İtalya, Pakistan, Suudi Arabistan ve ABD’dir. Ele alınan dönemde, dönem
başında 9.1 milyon dolar olan dünya nohut ithalatı değeri dönem sonunda 30 kat artarak
272 milyon dolara yükselmiştir. Dünya nohut ithalatının %19.2’sini Hindistan
gerçekleştirirken, Türkiye’nin payı sadece %1.4’tür (Çizelge 5).
Çizelge.5. Ülkeler itibariyle dünya nohut ithalatı (1996-1999 yılı)
Table 5. The World chickpea ımport by countries (1996-1999 year)
Miktar/Quantity
Değer/Value
Ülkeler/Countries
Ton
Pay/Share İndeks
1000 $ Pay/Share İndeks
Hindistan/India
168.015
27.8
237.982
55.628
19.2
441.488
İspanya/Spain
55.557
10.7
614
41.581
15.3
2.303
Pakistan/Pakistan
33.086
6.2
640
12.334
4.3
412
Cezayir/Algeria
32.686
6.0
711
22.176
7.7
3.089
Bangladeş/Bangladesh
26.027
5.6
1.789
14.070
5.9
2.723
İtalya/Italy
20.492
3.9
475
12.811
4.8
2.125
Tunus/Tunisia
17.844
3.5
13.477
3.642
1.5
27.587
Suudi Arabistan/
Saudi Arabia
17.220
3.3
693
8.971
3.4
2.477
Ürdün/Jordan
14.776
2.9
2.273
6.824
2.8
6.824
İngiltere/UK
14.280
2.8
217
7.480
2.8
224
ABD/USA
12.896
2.5
381
8.982
3.4
440
Fransa/France
12.648
2.4
222
8.260
3.0
284
Sri Lanka/ Sri Lanka
11.973
2.4
98
4.178
1.6
291
Kolombiya/Colombia
8.485
1.7
2.120
5.718
2.2
6.070
İsrail/Israel
7.800
1.7
467
4.681
1.7
1.391
Türkiye/Turkey
7.700
1.4
48.125
57.815
1.4
-
Diğer/Others
81.546
15.3
617
2.263
19.1
100
Dünya/World
543.029
100.0
1.130 271.867
100.0
2.988
Kaynak /Source: FAO web sayfası / FAO web page
İndeks / Index: (1961-1965=100); Bangladeş(Bangladesh) , Fransa (France), İngiltere
(UK), Türkiye(Turkey) için (1986-1990); Suudi Arabistan(Saudi Arabia), İsrail(Israel) için
(1966-1970); Pakistan(Pakistan) için (1981-1985)
Türkiye’nin 1996 yılında nohut ihracatını en fazla gerçekleştirdiği ülkeler;
Cezayir, Ürdün, Hindistan ve İtalya’dır (%37). 1997 yılında ise nohut ihracatı miktar olarak
artmış ancak değer olarak azalmıştır. Bu yıl ise ihracatının büyük kısmını Hindistan,
MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002


BAKLAGİL ÜRETİM VE DIŞ TİCARETİ
Cezayir, Ürdün ve Tunus’a (%41) gerçekleştirmiştir. 1998 ve 1999 yıllarında ise nohut
ihracatımızın miktar ve değer olarak azalması dikkati çekmektedir. Ayrıca bu dönemde iç
piyasada nohut fiyatlarının yüksek olması nedeniyle ucuz nohut ithalatına gidilmiştir
(Anonim 1998).
Mercimek Dış Ticareti
Dünyada otuzdan fazla ülkede mercimek üretimine yer verilmesine rağmen her yıl
sürekli olarak mercimek ihracatı gerçekleştiren net ihracatçı ülke konumundaki ülke sayısı
oldukça sınırlı kalmaktadır. Türkiye dışında ihracata yönelik üretimde bulunan ülkeler
Kanada, ABD, Çin, Nepal ve Suriye’dir. Çin, Nepal ve Suriye kırmızı mercimek ihraç
etmekle beraber dünya pazarlarında ülkemiz menşeli kırmızı mercimekler büyük kabul
görmekte ve bu ülkelerin mercimeklerine tercih edilmektedir (Anonim 2002b).
1996-1999 yılları ortalamasına göre mercimek ihraç değerlerinin toplam baklagil
ihracat değerlerine oranları incelendiğinde, dünya ortalamasında %10.9, Türkiye’de ise
%40.9 olduğu görülmektedir. Bu oranın en yüksek olduğu ülkelerin başında Suriye
(%74.3), Hindistan (%63.4) ve Nepal (%60.1) gelmektedir.
Mercimek ihracat miktarının toplam mercimek üretimine oranı incelediğinde ise
dünya ortalamasında %28.6, Türkiye’de ise %29.4 olduğu belirlenmiştir. Suriye ve Kanada
bu oranın en yüksek olduğu ülkelerdir.
Ele alınan dönemde dünya mercimek ihracat değeri, ihracat miktarından daha fazla
artmıştır. Dönem başında dünya mercimek ihracat değeri yaklaşık 22.4 kat artarken, ihracat
miktar olarak sadece 6.6 kat yükselmiştir. Türkiye, 1996-1999 yılları ortalamasına göre
dünya mercimek ihracatının değer olarak %23.3’ünü karşılamaktadır. Türkiye’nin dünya
mercimek ihracatı içindeki payı incelendiğinde, 1980’li yıllara göre 1990’lı yıllarda bir
azalmanın olduğu görülmektedir (Çizelge 6).
Çizelge 6. Ülkeler itibariyle dünya mercimek ihracatı (1996-1999 yılı)
Table 6. The world lentil export by countries
Miktar/Quantity
Değer/Value
Ülkeler/Countries
Ton
Pay/
Share
İndeks
1000 $
Pay/
Share
İndeks
Kanada/Canada
344.246
42.8
1106
134.874
37.6
998
Türkiye/Turkey
158.131
19.6
1819
83.954
23.3
8280
Suriye/Syria
97.351
12.1
224
44.888
12.2
1193
Hindistan/India
76.624
9.5
2492
40.334
11.0
7835
ABD/USA
59.134
7.3
1228
26.160
7.3
2959
Çin/China
19.469
2.4
12400
5.306
1.5
18951
Nepal/Nepal
19.237
2.4
221
9.308
2.6
330
Avustralya/Australia
6.420
0.8
586
2.387
0.7
733
Fransa/France
4.451
0.6
146
2.913
0.8
463
İspanya/Spain
2.077
0.3
33
1.356
0.4
104
Diğer/Others
17.869
2.2
34
9.452
2.7
118
Dünya/World
805.007
100.0
661
360.931
100.0
2237
Kaynak (Source): FAO web sayfası
İndeks/Index: (1961-1965=100); Kanada (Canada), Nepal(Nepal) için (1981-1985 =100);
Çin (China), Avustralya (Australia) için (1986-1990 =100)
MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002


M. GÜL ve H. IŞIK
1996 yılında mercimek ihracatı yaptığımız ülkeler sırasıyla, Mısır, Sri Lanka,
Bangladeş, İngiltere, Suudi Arabistan ve Hindistan’dır. 1997, 1998 ve 1999 yıllarında ise
mercimek ihracatımız önemli ölçüde azalmıştır. Bu yılda en fazla ihracat Mısır, Sudan,
Suudi Arabistan, Sri Lanka ve İngiltere’ye gerçekleştirilmiştir (Anonim 2000).
1990 öncesi en büyük ihracatçı olduğumuz yeşil mercimekte Kanada ve ABD’nin
izlemiş olduğu olumlu politikalar sonucu, Türkiye’nin en önemli rakipleri haline gelmiş ve
Kanada dünyanın en büyük ihracatçısı olmuştur. Ülkemizin yeşil mercimek üretimini
artıramaması, ürünün ihraç değerini önemli ölçüde düşüren mercimek tohum böcekleri ile
etkili bir mücadele gerçekleştirememesi, pazarlama aşamasında modern depolama
metotlarının uygulanamayışı, birim alandan alınan verimin artırılamaması ve dolayısıyla
maliyetlerin düşürülememesi neticesinde dünya piyasalarındaki üstünlüğümüz Kanada’nın
eline geçmiştir (Anonim 2002b).
Dünya mercimek ithalatı ise baklagil ithalatının %11’ini oluşturmaktadır. Dünyada
önemli mercimek ithalatçısı ülkeler Mısır, Sri Lanka, Türkiye, Cezayir, İspanya,
Kolombiya, Bangladeş, Fransa, Pakistan, Hindistan ve İtalya’dır. Ülkemiz mercimek
ithalatı 1994 yılında başlamış, 1997 yılından itibaren önemli miktarda yükselmiştir.
Özellikle son dönemde ithalatımızın payı %6.8’dir (Çizelge 7).
Çizelge 7. Ülkeler itibariyle dünya mercimek ithalatı (1996-1999 yılı)
Table 7. The world lentil import by countries (1996-1999 year)
Miktar/Quantity
Değer/Value
Ülkeler/Countries
Ton
Pay/Share İndeks
1000 $ Pay/Share İndeks
Mısır/Egypt
77.568
9.5
519
45.923
11.4
651
Sri Lanka/ Sri Lanka
72.472
8.9
424
37.295
9.3
1.886
Türkiye/Turkey
57.971
7.0
1664
27.275
6.8
1.676
İspanya/Spain
51.921
6.4
2158
24.741
6.1
5.316
Cezayir/Algeria
49.707
6.1
12427
29.798
7.3
53.210
Kolombiya/Colombia
44.479
5.4
4255
16.628
4.1
6.380
Bangladeş/Bangladesh
34.231
4.1
15406
20.227
5.0
23.411
Fransa/France
30.754
3.8
156
12.659
3.1
375
Pakistan/ Pakistan
29.759
3.6
157
13.888
3.5
149
Hindistan/India
26.882
3.4
8677
13.834
3.4
42.698
İtalya/Italy
24.346
3.0
459
11.614
2.9
988
Almanya/Germany
23.201
2.8
89
12.484
3.1
187
Suudi Arabistan/
Saudi Arabia
17.454
2.1
898
7.989
2.0
2.050
İngiltere/UK
14.162
1.7
119
8.266
2.1
612
ABD/USA
11.349
1.4
16641
5.817
1.5
29.986
Diğer/Others
250.369
30.6
1039 114.293
28.4
2.551
Dünya/World
816.622
100.0
746 402.730
100.0
2.026
Kaynak / Source: FAO web sayfası / FAO web page
İndeks / Index: (1961-1965=100); Pakistan(Pakistan) için (1976-1980 =100);
Bangladeş(Bangladesh) için (1976-1980 =100); Suudi Arabistan(Saudi Arabia
)
için (1966-
1970 =100); Mısır(Egypt) için (1971-1975 =100); Türkiye(Turkey) için (1991-1995 =100)
Ülkemiz son yıllarda önemli miktarlarda bakliyat ithal etmektedir. 1994 yılına
kadar ithalatımızın hemen hemen tamamını kuru fasulye oluştururken 1994 yılından
itibaren yeşil mercimek, 1999 yılından itibaren ise nohut ve kırmızı mercimek ithalatımız
MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002


BAKLAGİL ÜRETİM VE DIŞ TİCARETİ
önemli ölçüde artış göstermiş, aynı yıl toplam baklagil ithalatımız 42 milyon dolar olarak
gerçekleşmiştir. Bu durum, üretimi ve verimi artırıcı gerekli tedbirler alınmadığı taktirde
ülkemiz bakliyat sektörü geleceğinin olumlu olmadığı yönünde sinyaller vermektedir. 1999
yılında gerçekleştirilen bakliyat ithalatımızın %66.7’si mercimek, %19’u kuru fasulye,
%9.5’ini de nohut oluşturmuştur (Anonim 2002b).
Sonuç olarak, çalışmada dünyada ve Türkiye’de 1961-2000 dönemi boyunca
baklagil, nohut ve mercimek üretiminde ve dış ticaretindeki gelişmeler incelenmiştir.
Dünyada toplam baklagiller içerisinde fasulye, bezelye ve nohut önemli bir paya
sahip iken Türkiye’de nohut ve mercimek baklagil üretiminin tamamına yakın bir kısmını
oluşturmaktadır.
Dünya nohut ekim alanları sabit kalmasına rağmen verimde görülen artışa bağlı
olarak dönem başına göre üretim miktarı yaklaşık 1.2 kat, mercimek üretimi miktarı ise,
ekim alanlarındaki artışa bağlı olarak yaklaşık 3.1 kat artmıştır. Türkiye’de ise nohut ve
mercimek üretimlerindeki artış, ekim alanlarındaki artıştan kaynaklanmaktadır. Verimde
artış sağlanamamıştır.
Üretimdeki artış sadece ekim alanlarının artması olarak düşünülmemelidir.
Verimde çok önemli bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır. Üretimde kullanılan
kaynakların kıt olduğu bilindiğine göre bu kıt kaynakların en etkin şekilde kullanılması
hedeflenmelidi. Üretimi ve verimi artırmaya yönelik çalışmalar yapılmalıdır.
Ülkemizde tarımsal ürünler ihracatı içerisinde baklagil ihracatının payı önemli bir
yere sahiptir. Bu oran Türkiye’de %4.5, dünya ortalamasında %0.6’dır. Nohut ve mercimek
Türkiye baklagil ihracatının tamamına yakınını (%86) oluştururken, bu oran dünya
ortalamasında %19.6’dır.
Dünya ve Türkiye nohut ve mercimek dış ticaretinde önemli artışlar
gerçekleşmiştir. Ülkemizde 1970’lerde başlayan il ve bölge bazındaki projeler, uygulanan
politikalar ile üretimleri oldukça artmış, bu ürünler ihracatında zirveye çıkmış iken son
yıllarda önemini kaybetmektedir. Özellikle son yıllarda ihracatında bir takım kalite
sorunlarıyla karşılaşmaktadır. Bu durum, baklagil sektörü ile ilgili uygulanan politikaların
gözden geçirilmesi gerektiğini göstermektedir.
Önemli ihraç ülkelerindeki pazar talepleri incelenerek bu ülkelerdeki tüketici
eğilimlerine önem verilmelidir. Baklagil üretiminin istenen noktaya gelebilmesi için, uzun
vadeli önlemlerin alınması ve ileriye dönük bir takım projeksiyonların oluşturulması
gerekmektedir.
Ayrıca Türkiye nohut ve mercimek tohumu kalitesinde ve dağıtımında sorunlar
mevcuttur. Hastalığa dayanıklı olarak geliştirilen baklagil çeşitleri yeteri kadar üretilip
çiftçiye ulaştırılamamaktadır. Bu açıdan kaliteli tohum temini ve dağıtımı konusuna
gereken önem verilmeli, üreticiler de bu konuda bilinçlendirilmelidir.
Summary
Developments In Pulses Production and Trade In The World And Turkey
World and Turkish pulses production and its foreign trade have been analyzed
comparetively for the 1961-2000 period. Bean, lentil and chickpea have the most important
share in the world total pulses. However, chickpea and lentil makes up almost whole of
pulses production in Turkey. Lentil production of the world has increased depending on
lentil areas in the investigated period, whereas chickpea production has increased due to
improvements in the yield although its production area is constant. However, increases in
the lentil and chickpea production in Turkey stem from the rise in production areas. With
MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002

M. GÜL ve H. IŞIK
regard to developments of lentil and chikpea trade, while Turkey was an importand lentil
and cheakpea exporter country in recent years, she became importer gradually.
Keywords: Pulses, chickpea, lentil, production, export, import
Kaynaklar
Anonim, 1998. İktisadi Rapor. İzmir Ticaret Borsası, Yayın No: 67, İzmir.
Anonim, 1999. Lentils/Chick Peas, Lentils: Situation and Outlook. Bi-weekly Bulletin, vol.
12, No: 9, Kanada.
Anonim, 2000. Dış Kaynaklı Bakliyat Bülteni. T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı
Akdeniz İhracatçı Birlikleri, Sirküler No: 59; 73, Mersin.
Anonim, 2002a. TAGEM Web Sayfası,
url:http://www.tagem.gov.tr/haberler/makale2.html, Işık, M., Yemeklik
Baklagiller Yetiştirme Tekniği Çalışmaları
Anonim, 2002b. İGEME Web Sayfası http://http://www.fao.org/
DPT, 2001 Bitkisel Üretim Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Tahıl ve Baklagil Alt
Komisyonu Raporu. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı, DPT: 2644, ÖİK: 652,
ANKARA.
FAO Web Sayfası http://www.fao.org
Kılıç, T., 1997. Türkiye’de Yemeklik Baklagil Üretim Tüketim Ticaret ve Dışsatım
Pazarlama Yapısı. Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı
Yüksek Lisans Tezi. Adana.
Pellet, P., 1988. İnsan Beslenmesinde Mercimek ve Nohutun Yeri. Herkes İçin Mercimek
Sempozyumu, 29-30 Eylül 1988, Marmaris, TMO yayınları, sayfa: 37-135,
Ankara.
Şehirali, S., Gençtan, T., Birsin, M.A., Zencirci, N., Uçkesen, B., 2000. Türkiye Tahıl ve
Yemeklik Taze Baklagil Üretiminin Bugünkü ve Gelecekteki Boyutları. V.Türkiye
Ziraat Mühendisliği Teknik Kongresi (17-21 Ocak 2000). (1): 431-452, Ankara.
MKU Ziraat Fakültesi Dergisi 7 (1-2): 59-72, 2002